ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન – પૂર્વભૂમિકા– ચિરાગ પટેલ


(Originally published at: http://webgurjari.in/2017/10/17/a-modern-viewpoint-of-ancient-indian-texts-curtain-raiser/)

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન – પૂર્વભૂમિકા – – ચિરાગ પટેલ

ભારતીય વેદો/વેદાંત/પુરાણો પર અઢળક લેખો/વિવેચનો/પુસ્તકો અનેક ભાષામાં લખાયા છે. અનેક વિદ્વાનોએ આ શાસ્ત્રોમાં ખેડાણ કર્યું છે. હું એવો વિદ્વાન કે શાસ્ત્રોમાં પારંગત નથી. વળી, હું સંસ્કૃત ભાષા પણ અલ્પ માત્રામાં સમજી શકું છું. પરંતુ, વર્ષોથી એક જિજ્ઞાસુ તરીકે અમુક શાસ્ત્રોનો મેં અભ્યાસ કર્યો છે એટલે પોતાને હું શાસ્ત્રોના અભ્યાસુ તરીકે ચોક્કસ ઓળખાવું છું.

અમુક તથ્યો વિષે વાંચતાં અને વિચારતાં અનેકવાર નવાઈ પામી ગયો છું કે, હજારો વર્ષો પહેલાં એવો વિચાર કે આચાર કેવી રીતે શક્ય બન્યા હશે? હું પોતે વિજ્ઞાન/એન્જીનીયરિંગનો માણસ છું એટલે અમુક તથ્યોને એ દૃષ્ટિએ વિચારું છું. ઘણીવાર મેં મારી પાસે ઉપલબ્ધ પુસ્તકોમાં નોંધ કરી રાખી છે. લગભગ ૧૨ વર્ષના ભારતીય શાસ્ત્રોના અછડતા અલ્પ-અભ્યાસે મને નવી દૃષ્ટિ આપી છે. ઘણીવાર પ્રચલિત માન્યતાઓથી વિરુદ્ધ સત્ય મારા ધ્યાનમાં આવ્યાં છે. કોઈવાર મારો અભ્યાસ અલગ માર્ગે દોડ્યો છે. ઘણી બાબતોમાં મને શાસ્ત્રોમાં આલેખેલ માહિતી કવિની કલ્પના લાગી છે, તો ઘણી બાબતો અચંબો પમાડી ગઈ છે.

મને વ્હૉટ્સઍપ ને લીધે જોવા મળતાં અમુક વિડિયો કે નોંધમાં ભારતીય શાસ્ત્રોના ખોટા સંદર્ભ જોઈને દુઃખદ લાગણી થાય છે. લોકો “સૂંઠને ગાંગડે ગાંધી” બનીને જે “ધકેલ પંચા દોઢસો” કરે છે; એ સારું એવું મનોરંજન પૂરું પાડે છે અને દુઃખની લાગણી પણ જન્માવે છે. ભારતમાં જન્મેલા અનેક ભારતીયોને પોતાની સંસ્કૃતિના મૂળનું સહેજપણ જ્ઞાન નથી હોતું! આથી, મારીમતિમાં જેટલું સમાયું છે એ આ લેખમાળા રૂપે સહુની સાથે વહેંચવા જઈ રહ્યો છું.

દરેક લેખ માટે મારી રૂપરેખા આ પ્રમાણે રહેશે:

1) લેખની શરૂઆતમાં જે-તે પૌરાણિક/વૈદિક સાહિત્યના ગુજરાતી અનુવાદ હશે. એમાં મને અગત્યના લાગેલા શ્લોકના અનુવાદ લઈશ. સાથે મૂળ ગ્રંથમાંથી એનો સંદર્ભ અંક મૂકીશ, જેથી ઈન્ટરનેટ પર સંસ્કૃત/ઇંગ્લિશ/હિન્દી/ગુજરાતી વગેરે ભાષામાં ઉપલબ્ધ ગ્રંથ સાથે સરખાવી શકાય.

2) ઉપરોક્ત અનુવાદિત શ્લોકો વિષે જો ચર્ચા કરવા લાયક કોઈ મુદ્દો હશે તો એ ચર્ચીશ.

હું સંસ્કૃત ભાષા પૂરી સમજી શકતો નથી. એટલે, મારા અભ્યાસના મુખ્ય સ્રોત ત્રણ છે:

1) પંડિત રામ શર્મા લિખિત ચાર વેદ અને ૧૦૮ ઉપનિષદોનો અનુવાદ

2) http://www.sacred-texts.com/hin/index.htm પર ઉપલબ્ધ અનુવાદ

3) http://www.ancientvedas.com/ .

આ સર્વે સંદર્ભનો ઉપયોગ કરી હું મારું મનોમંથન રજુ કરીશ. મારો દૃષ્ટિકોણ અને તમારો દૃષ્ટિકોણ અલગ હોઈ શકે છે, એટલે એની ચર્ચા કરવી મને ગમશે. એ માટે કૉમેન્ટ મૂકી શકો અથવા મને chipmap@gmail.com પર ઈમેલ કરી શકો.

 

તો ચાલો શરૂ કરીએ ૨૪ ઑક્ટોબર, ૨૦૧૭થી, ૨૧મી સદીની વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિએ ભારતીય શાસ્ત્રોનો અભ્યાસ!

Advertisements

આદિશક્તિની આરતી – ચિરાગ પટેલ ઑક્ટોબર 01, 2017


આદિશક્તિની આરતી – ચિરાગ પટેલ ઑક્ટોબર 01, 2017

જય મા જય આદિશક્તિ માતા
જય મા જય ભુવનેશ્વરી માતા

પ્રથમે શૈલપુત્રી વન્દુ, છે નંદિવાહની માતા
ત્રિશૂલ કમલ શોભતા, લં મૂલાધાર માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા

દ્વિતીયે બ્રહ્મચારિણી પૂજુ, પદવાહની માતા
માળા કમંડળ સોહાતા, વં સ્વાધિષ્ઠાન માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા

તૃતીયે ચંદ્રઘંટા ભજુ, વાઘણવાહની માતા
અર્ધચંદ્ર શસ્ત્રો સજતા, રં મણિપુર માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા

ચતુર્થે કૂષ્માંડા યજુ, સિંહણવાહની માતા
આદિશક્તિ આદિસ્વરૂપા, યં અનાહત માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા

પંચમે સ્કંદમાતા નમુ, સિંહવાહની માતા
ખોળે સ્કંદ રમંતા, હં વિશુદ્ધિ માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા

ષષ્ઠે કાત્યાયનિ અર્ચુ, સિંહવાહની માતા
વરદ અભય ધરંતા, ૐ આજ્ઞા માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા

સપ્તમે કાલરાત્રિ શરણુ, ગર્દભવાહની માતા
અભય વરદ દાતા, આઙ સહસ્રાર માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા

અષ્ટમે મહાગૌરી સ્મરુ, વૃષભવાહની માતા
ડમરું ત્રિશૂલ સ્થાપતા, ગૌર આભા માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા

નવમે સિધ્ધિદાત્રી પ્રણમુ, સર્વ ધારિણી માતા
શંખ ચક્ર ગદા પદ્મ સ્થિતા, આદિ પરાશક્તિ માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા

જય મા જય નારાયણી માતા
જય મા જય ભવતારિણી માતા
જય મા જય ભુવનેશ્વરી માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા

દેવી ભાગવતનો એક અંશ


(દેવી ભાગવતનો એક અંશ જેમાં નિશુમ્ભાસુર મા અંબાને ઉદ્દેશીને જે સંવાદ કહે છે એ )

હે કમનીય નેત્રોવાળી સુન્દરી, કામ વીહ્વળ થયેલો હું તારા ગુલાબની પંખુડી સમાન રસીલા અધરોને ચુમવા આતુર છું.
હે સુન્દર મધ્યભાગવાળી, તારા પુષ્ટ સ્તનયુગ્મ પોતાના ભારથી જ લચી પડેલાં છે.
હે સુન્દર નીતમ્બવાળી સ્ત્રી, હું તારી કંચુકીની ઈર્ષ્યા કરું છું, કે જે મારો તારા સ્તનોને ચુમવાનો અધીકાર છીનવી રહી છે.
હે આકર્ષક નાભીપ્રદેશ ધરાવતી સુન્દરી, હું તારા કટીવસ્ત્રને મારો શત્રુ માનું છું. કેમ કે એ તારી કમળસમાન યોની પર શોભીત ભ્રમર સમાન તલબીન્દુને મારાથી છુપાવી રાખે છે.
હે હાથીની સુંઢ સમાન સુન્દર સાથળવાળી સ્ત્રી, હું તારા આશ્લેષને ઝંખું છું.

હે મૈથુનને પ્રીય માનનારી, હું તને કામક્રીડામાં જીતીને સુખશૈયામાં થાકેલી કરી દઈશ. તને હું નખથી લાલ શરીરવાળી, દાંતથી ખંડીત નીચલા હોઠવાળી, પરસેવાથી પલળેલી અને ઢીલા શરીરવાળી કરી દઈશ. તારા પાદપ્રહારથી આસોપાલવ જેવા મને નવપલ્લવીત કરી દે. બોલસરી વૃક્ષ જેવા મને તારા મુખથી મદીરાનો છંટકાવ કરીને આનન્દીત કર.

દૈનિક વન્દના – ચિરાગ પટેલ ઑક્ટોબર 10, 2016 (શારદીય નવરાત્રી નોમ)


દૈનિક વન્દના – ચિરાગ પટેલ ઑક્ટોબર 10, 2016 (શારદીય નવરાત્રી નોમ)

હે મા, ભુવનેશ્વરી, ભવતારિણી, નારાયણી!

તને સ્નાન માટે આસન આપું.
શંખમાં સર્વપ્રથમ ગાયનું દૂધ લઇ, એમાં ગુલાબની પાંખડીઓ, તુલસીપત્ર, કેસર, રક્તચન્દન ઉમેરી તને સ્નાન કરાવું.
શંખમાં ગાયનું દૂધ, દહીં, ઘી, ગૉળ, મધનું પંચગવ્ય લઇ, એમાં ગુલાબની પાંખડીઓ, તુલસીપત્ર, કેસર, રક્તચન્દન ઉમેરી તને સ્નાન કરાવું.
અંતે, શંખમાં ગન્ગા અને નર્મદાનું જળ લઇ, ગુલાબની પાંખડીઓ, તુલસીપત્ર, કેસર, રક્તચન્દન ઉમેરી તને સ્નાન કરાવું.

લાલ સુતરાઉ વસ્ત્ર વડે તને કોરી કરું.

તને લાલ રેશમી વસ્ત્રો જેને સોનેરી કોર છે અને સુવર્ણ તાર જડેલાં છે એ પહેરવું.
તારા વાળ સમારી આપું.
તારા ભાલપ્રદેશ પર તિલક કરું.
તારી આંખોમાં કાજળ આંજુ.
તારી આઠ હથેળીઓ પર કંકુથી શુભ ચિહ્નો દોરું.
તારા બંને પગની પાનીઓ પર કંકુથી શુભ ચિહ્નો દોરું.
તારા સેંથામાં રત્નજડિત સુવર્ણ સેર સજાવું.
તારા કાનમાં હીરા-મોતી જડિત કુંડળ પહેરાવું.
તારા ગળામાં હીરા-મોતી જડિત સુવર્ણમાળાઓ, પુષ્પમાળાઓ પહેરાવું.
તારા મસ્તક પર હીરા-મોતી જડિત સુવર્ણ મુગટ પહેરાવું.
તને દરેક હાથ પર સુવર્ણ બાજુબંધ પહેરાવું.
તને દરેક હાથમાં મોતીજડિત સુવર્ણ કંકણ પહેરાવું.
તારા દરેક હાથ અને પગની આંગળીઓમાં હીરાજડિત મુદ્રા પહેરાવું.
તને જમણા હાથોમાં ચક્ર, કટાર, તલવાર અને ધનુષ-બાણ આપું.
તને ડાબા હાથોમાં શંખ, ગદા, ઢાલ  અને ત્રિશૂળ આપું.
તારા કટિપ્રદેશ પર હીરા-મોતી જડિત સુવર્ણ કટિબંધ પહેરાવું.
તારા પગમાં રૂપાની ઝાંઝરી પહેરાવું.
તને મખમલની ચાખડીઓ પહેરાવું.

તારું રત્નોજડિત સુવર્ણ સિંહાસન પર સ્થાપન કરું.
તારા વાહન સિંહ, વાઘ અને ગાયને તિલક કરી સ્થાન આપું.

તારા પર સુગંધિત દ્રવ્યોનો છંટકાવ કરું.
તારા મસ્તક પર કમળ, ગુલાબ, ચમેલી, ચંપો, મોગરો, જાસુદ, કરેણ વગેરે પુષ્પો અર્પણ કરું.
તારા મસ્તક પર તુલસી, આંબો, અશોક, પીપળો વગેરે પત્રો અર્પણ કરું.
તને કેળાં, કેરી, દ્રાક્ષ, ચીકુ, બોર, સફરજન, શેરડી વગેરે ફળ ગુલાબની પાંખડીઓ અને તુલસીપત્ર સહીત અર્પણ કરું.
તને વિવિધ શાક, પુરી, કચુંબર, દાળ, ભાત , ખીરનું નૈવેદ્યં ગુલાબની પાંખડીઓ અને તુલસીપત્ર સહીત સુવર્ણપાત્રમાં ધરાવું.
તને રૂપાની ઝારીમાં ગંગા અને નર્મદાનું જળ ગુલાબની પાંખડીઓ અને તુલસીપત્ર સહીત ધરાવું.
તને પાનનું લવિંગસહીત બીડું ધરાવું.

તારા માટે ગાયના ઘીનો દીવો, ગુલાબ વગેરેના સુગંધિત મસાલાવાળી ધૂપસળીઓ, કપૂર-ગૂગળનો ધૂપ કરું
તારી આરતી ઉતારું.

અમારું સર્વસ્વ તને અર્પણ કરું.
અમે સર્વે, અમારું સમગ્ર અસ્તિત્વ તારા ચરણોમાં અર્પણ કરું.

હે મા, ભુવનેશ્વરી, ભવતારિણી, નારાયણી!

ભરમ


ભરમ – બંસીધર પટેલ સપ્ટેમ્બર 04, 1995

અરીસો તુટી ગયો, પ્રતીબીમ્બ બન્યું ધુંધળું.
વીચારોના વૃન્દાવનમાં મન ખોવાઈ ગયું.
વાગોળી-વાગોળી ભુતકાળને, કર્યું મનોમંથન.
ના નીકળ્યું માખણ કે ફોદા, રહ્યું જેમનું તેમ.

જીવન એ શું નથી વલોણું મનોમંથનનું?
કર્મ, ધર્મ, સંસારીના, ભેદભરમ વળી સ્વારથના.
નથી ઉકેલવા ભેદ જન્મોજન્મના ઉથાપી.
આ જન્મની કથની શું ઓછી ડહોળાયેલી છે?

સગા-વહાલા-દૌલા, ભલા-બુરા દીઠા સહુ.
ન મળ્યું કોઈ નીઃસ્વાર્થી, નથી કોઈ દીલાર વળી.
હશે કોઈક વીરલો, કર્મઠ જે મળવો બાકી હજી.
વીસ્તારનો વ્યાપ છે સહુ, માયાજાળ કુદરતની.

જીંદગીમાં સુરજ ઉગ્યો, આથમ્યો, વળી ઉગ્યો અનેકવાર.
પ્રકાશ, અન્ધકાર, પાછો પ્રકાશ, એ ઘટમાળ ક્રમબધ્ધ બધી.
તડકો, છાંયો નીહાળ્યો ઘણો, માનવ મહેરામણ મહીં.
જીન્દગીના રણમાં, મીઠી વીરડીનું અમૃતપાન કદીક.

આનન્દ, શોક, ઉતાપ, જેમાં જીન્દગીનો રાઝ છે.
જનમ જનમના ફેરા ફરી, મળ્યો માનવદેહ અહીં.
લખ ચોર્યાસી ફરતાં ફરતાં, કરી સલામ જીન્દગી તને.
હવે પુનઃ પ્રતીબીમ્બ નીરખવાની કરવી નહી ભુલ કદી.

મા


મા – બંસીધર પટેલ

શક્તી છે કણકણમાં, એનો વાસ અખીલ બ્રહ્માંડમાં;
સાકાર, નીરાકાર, સચરાચર વ્યાપેલી એ ઘરઘરમાં.
અણુ રુપે, પરમાણુ રુપે, સકલ જગતમાં, તલવીતલમાં;
સ્વરુપ, અરુપ, કુરુપ, સર્વે સર્જન છે ખુબ ન્યારુ ન્યારુ.
લાગણીના તંતુએ બાન્ધે, માયા તણા એ ખેલ ખુબ ન્યારા;
કુદરતના તત્વોમાં પણ ભાસે, રોમરોમ સર્વ પુલકીત થાયે.

સપ્તરંગી આશ


સપ્તરંગી આશ – બંસીધર પટેલ Jun 12

મઘમઘે સુવાસ અંતર મહીં સપ્તરંગી સૃષ્ટી તણી,
જાવું છે અગમ કેરા ધામ, ભાંગી ભ્રમ ભવનો ઘડી મહીં.

પીધાં છે પ્યાલાં ઝેરના, કરવા અંતર શુધ્ધ અણી અણી,
લાધ્યું છે અમૃત કરતારનું, પીવા દોડે મન ભણી ભણી.

ઝીલીને ઘણ-અથોડા કેરો ભાર, રુઝ્યાં છે દુઝતા ઘાવ તન મહીં,
બન્યું છે શીથીલ મન શુષ્કવનોમાં, વીચરતું મંડરાતું અહીં તહીં.

નીર્જન, ઉજ્જડ ભાસે સૃષ્ટી, આ પનોતી મન તણી,
ઝાલ્યો છે હાથ કેદારનો, ભાવ જગતના ઓડકાર થકી.

લસરી રહ્યું છે જીવન સારું, દીન, માસ, વરસ ભણી;
આથમતા સુરજને નીરખવા તલસી રહ્યું મન નભ મહીં.

ગગને વીચરતા વીહગને મળવા આતુર અંતર અહીં;
ધવલ, મૃદુ બરફના પહાડ શું- શાતા અમી તણી ભરી તહીં.

ભેંટવા, ભાગ્યની દેવીને, ઉચાટ ઘણેરો અંતર મહીં;
તનમન બની એકાકાર, અરૂપ, અશ્વ ઈન્દ્રીયનાં ઠરીઠામ મહીં.

હું તું, તું હું, અમે તમે – ના ઝુઝવા રૂપ પ્રતીબીમ્બ થકી;
બન્યું છે આજ સૃષ્ટીના સથવારે, મન મયુર અરંગ મહીં.