ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – ૩૧ – ચિરાગ પટેલ


ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – ૩૧ – ચિરાગ પટેલ – ૨૦૨૧ જાન્યુઆરી ૦૯

उ.९.१.१२ (११८६) वृष्टिं दिवः परि स्रव द्युम्नं पृथिव्या अधि। सहो नः सोम पृत्सु धाः॥ (असित काश्यप/देवल)
હે સોમ! આપ આકાશથી પૃથ્વી પર દિવ્યવૃષ્ટિ કરો. પૃથ્વી પર પોષક અન્ન ઉત્પન્ન કરો, અને અમને સંઘર્ષની શક્તિ પ્રદાન કરો.

આ શ્લોકમાં ઋષિ આકાશથી પૃથ્વી પર વરસતા પ્રાણરૂપી સૂર્યકિરણો અંગે વાત કરે છે. આ કિરણો જ વનસ્પતિને પોષણ આપે છે જે પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ માટે જીવન આપનાર છે. એ જ સોમ!

उ.९.३.३ (११९८) मदच्युत्क्षेति सादने सिन्धोरुर्मा विपश्चित्। सोमो गौरी अधि श्रितः॥ (असित काश्यप/देवल)
ઉમંગ વધારનારો સોમ યજ્ઞશાળામાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. નદીના તરંગોની જેમ એ વાણીને તરંગિત કરે છે.

આ શ્લોકમાં ઋષિ વાણી એટલે કે ધ્વનિના તરંગોને નદીના તરંગો સાથે સરખાવે છે. આધુનિક વિજ્ઞાન ધ્વનિ તરંગોની જે સમજૂતી આપે છે એ ઋષિ કેવી રીતે જાણી શક્યા હશે?

उ.९.३.४ (११९९) दिवो नाभा विचक्षणोऽव्या वारे महीयते। सोमो यः सुक्रतुः कविः॥ (असित काश्यप/देवल)
શ્રેષ્ઠ કર્મા જ્ઞાનયુક્ત આ સોમ છે જે દિવ્ય નાભિ સમાન ગળણીમાં શુદ્ધ બનીને મહત્વને પ્રાપ્ત થાય છે.

આ શ્લોકમાં ઋષિએ ગળણી માટે દિવ્ય નાભિ એવી ઉપમા પ્રયોજી છે. આ દિવ્ય નાભિ અર્થાત અંતરિક્ષ એવું આપણે માની શકીએ. સૂર્યકિરણો પર સવાર થઈ પ્રાણશક્તિરૂપ સોમ પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પ્રવેશી પ્રાણીઓ સુધી પહોંચે છે, જે શુદ્ધ થયેલો એટલે કે ગળાઈને આવેલો છે. જો એ દિવ્ય ગળણી ના હોય તો સૂર્યના ઘાતક કિરણો સૃષ્ટિને હાનિ પહોંચાડે! વળી, એ નાભિ અર્થાત વાતાવરણમાં વક્રીભવન વગેરે ભૌતિક અસરોથી કેન્દ્રિત થઈને આવે છે.

उ.९.४.१. (१२०५) उत्ते शुष्मास ईरते सिन्धोरुर्मेरिव स्वनः। वाणस्य चोदया पविम्॥ (उचथ्य आङ्गिरस)
હે સોમ! આપના વેગથી પ્રવાહિત થવાને લીધે સમુદ્રના તરંગો જેવી ધ્વનિઓ પ્રગટ થાય છે. આપ વાણીથી ઉત્પન્ન શબ્દોને પ્રેરિત કરો.

આ શ્લોકમાં સોમ અર્થાત પ્રાણ શક્તિ કે જે મનરૂપી ઇન્દ્રને બળવાન બનાવે છે એ જ વાણી કે શબ્દોનું પ્રેરક બળ છે એમ ઋષિ જણાવે છે. વળી, ધ્વનિ માટે સમુદ્રના તરંગોની ઉપમા ઋષિ પ્રયોજે છે. આધુનિક વિજ્ઞાન પણ ધ્વનિના તરંગોને માધ્યમ દ્વારા પ્રસરતા તરંગો જણાવે છે.

उ.९.५.२ (१२११) पुरः सद्य इत्थाधिये दिवोदासाय शंबरम्। अध त्यं तुर्वशं यदुम्॥ (अमहीयु आङ्गिरस)
સોમ પીને ઈન્દ્રે યજ્ઞ કરનાર દિવોદાસને માટે શંબરાસુર, તુર્વસ અને યદુને માર્યા.

આ શ્લોકમાં પ્રસ્તુત નામધારી વ્યક્તિઓને જો ઐતિહાસિક ગણીએ તો જણાય છે કે, દિવોદાસ વૈદિક યજ્ઞયાગમાં માનનાર હતા અને તેમના શત્રુઓ શંબરાસુર, તુર્વસ અને યદુને ઇન્દ્રની સહાયથી માર્યાં હશે! હવે, જો નામને બદલે ઉપમા ગણીને શબ્દોના અર્થ જોઈએ તો ઇન્દ્ર એટલે મન, દિવોદાસ એટલે દિવ્ય ગુણો માટે સમર્પિત વ્યક્તિ, શંબરાસુર એટલે અનિષ્ટ કરનાર, તુર્વસ એટલે ક્રોધ અને યદુ એટલે અનિયંત્રિત! પવિત્ર પ્રાણસ્વરૂપ સોમ પ્રાણીઓમાં રહેલા દુર્ગુણો દૂર કરી દિવ્ય ગુણોની વ્યક્તિમાં પ્રતિષ્ઠા થાય છે એમ ઋષિ જણાવે છે.

આળ – ચીરાગ પટેલ


આળ – ચીરાગ પટેલ નવેમ્બર 04, 2008


એમણે લગાવ્યું આળ, ગણ્યો મને પથ્થરદીલ;
ક્યાં જાણે છે એ, પીગળે હરપળ આ મોમદીલ.
રુંવે રુંવે બની આર્તનાદ હસે, પ્રગટે છે એકરાર;
ક્યાં સામ્ભળે છે એ, વીલાયો સાદ આ બેકરાર.
ઝાકળે રચાયું આભ ઈન્દ્રધનુષી, પાંપણે પ્રેમ;
ક્યાં શોધે છે એ, નીતરે મોતી, અક્ષોનાં ક્રમ.
નીચોવી હૈયું જાણ્યું, પડઘાયો એમનો રાતો હેત;
ક્યાં તલસે છે એ, જુદાઈ નીપજાવે દરીયો-રેત.
ઘમ્મ વલોણું ફરે, ભૌતીક, આધીભૌતીક, દૈવીક;
ક્યાં સમજે છે એ, અટકે દુર, જોઈ પ્રેમ દૈહીક.
આતુર હસ્ત-આલીંગન, અનુભવે એમની સુગન્ધ;
ક્યાં આવે છે એ, શાહમૃગ-સમ બને રેતમાં અન્ધ.
સર્પ સુષુપ્ત જાગે, સળવળાટ કરતો ચક્રે સાત;
ક્યાં ભાગે એ, નથી કોઈ અંતર, જન્માંતર સાથ.

મારા સ્વપ્ન દર્શન – ચીરાગ પટેલ


મારા સ્વપ્ન દર્શન – ચીરાગ પટેલ નવેમ્બર 02, 2008

મારા ઉપર લખ્યા તારીખ સુધીના આધ્યાત્મીક સ્વપ્નો વીશે આજે હું ઉલ્લેખ કરીશ. આ ગપ્પા નથી કે ભ્રમ નથી. અને આપને જો એવું લાગે તો મારી પાસે સચ્ચાઈ સાબીત કરવાના કોઈ પુરાવા પણ નથી. માત્ર અને માત્ર એક દસ્તાવેજ તરીકે આ લેખને જોશો તો પણ મને ગમશે.

1)
લગભગ મે, 2005માં એક રાત્રે હું થોડો થોડો જાગ્રત અવસ્થામાં આવ્યો. એકાએક. ત્યારબાદ, હું ગણપતીની વન્દના કરતાં શ્લોકોનું ઉચ્ચારણ કરવા લાગ્યો. આ બધાં શ્લોકો હું જે લય અને સ્પષ્ટતા સાથે અસ્ખલીત 5 મીનીટ સુધી બોલતો રહ્યો એ મને હજુ પણ નવાઈ પમાડે છે! સમ ખાવા પુરતો એક શબ્દ પણ મને સમજમાં આવ્યો હોય તો હરામ બરાબર.

આ શ્લોકોની ભાષા ઋગ્વેદની સંસ્કૃત ભાષા હોય એવું મને લાગે છે. કારણ કે, આ સ્વપ્ન બાદ મેં ઋગ્વેદના અમુક શ્લોકો વાંચવાની શરુઆત કરી, અને મને એ ભાષા મારી સ્વપ્નની ભાષાને મળતી આવતી લાગી.

2)
મારા સ્વપ્નમાં એક યુવાન સન્યાસી દેખાયા. તેમણે ભગવા રંગનું વસ્ત્ર શરીરે વીંટાળ્યું હતું. તેમના બાજુબન્ધ અને મણીબન્ધ પર રુદ્રાક્ષની માળા વીંટેલી હતી. તેમના કપાળે નાથ સમ્પ્રદાયના સન્યાસીઓ જેવી આભા હતી અને મસ્તક પર રાખનું ત્રીપુંડ હતું. તેમના વાળ ખુબ જ કાળા હતા. તેમને મધ્યમ કદની દાઢી હતી. તેઓ એક પર્વત પરથી નીચે ઉતરી રહ્યાં હતાં. પરંતુ તેમનામાં એક વીચીત્રતા હતી. તેમણી કોઈ કારણસર માથુ પાછળ તરફ ઢળતું રાખેલું હતું, જાણે કે કાંઈક ગરદનની ઉપર ચઢતાં દબાવી રાખેલું હોય એમ!

થોડા સમયમાં યુવાન સન્યાસી અદ્રશ્ય થઈ ગયા અને એક સીંહાસન પર બેઠેલા વૃધ્ધ સન્યાસી દેખાયા. તેમણે મારી બાજુ જોયું અને એકદમ ખડખડાટ હસ્યા. થોડી વાર હસ્યા બાદ તેમણે ડાબી આંખ મીચકારી.

3)
બીજા એક સ્વપ્નમાં મને એક મન્દીર દેખાયું. મન્દીરના ગર્ભગૃહમાં માની મુર્તી હતી. મુર્તીનું વર્ણન કરી શકું એટલી યાદ નથી રહી. મુર્તીની બન્ને બાજુ આછા વાદળી રંગનો પ્રકાશ હતો. મુર્તીની ઉપરની બાજુ ટ્યુબલાઈટ હતી. મુર્તીની આગળ તરફ પીત્તળની રેલીંગ હતી. વળી, પુરુષ અને સ્ત્રી અલગ અલગ દર્શન કરી શકે એ રીતે પણ મન્દીરની વચ્ચેથી પસાર થતી રેલીંગ હતી. માની મુર્તીને સરસ રીતે શણગારવામાં આવી હતી.

મારી જાણમાં આવું કોઈ મન્દીર નથી. કારણ મન્દીરનું વર્ણન ઘણાં મન્દીરોને મળતું આવી શકે છે, જ્યારે ‘મા’ની મુર્તી મેં જે જોઈ એવી કોઈ મન્દીરમાં જોઈ નથી. કદાચ, નાનપણમાં ટીવી પર જોઈ હોઈ શકે અને હું ભુલી ગયો હોઉં!

4)
બીજા એક સ્વપ્નમાં ‘મા’ સાક્ષાત દેખાયા હતાં. તેમણે આછાં ગુલાબી રંગના વસ્ત્રો પહેર્યાં હતાં. એક હાથમાં ચક્ર અને બીજો હાથ આશીર્વાદ આપવા માટે વળેલો હતો. તેમણે મસ્તક પર ત્રણ ચક્રો હોય એવો મુગટ પહેર્યો હતો. તેમની આજુબાજુ ઘોર અન્ધકાર હતો. ‘મા’ ખુબ જ પ્રકાશીત હતાં.

5)
કલકત્તામાં ગંગાનદી પર બનેલા સસ્પેંસન બ્રીજ જેવા પુલ પર એક સ્ત્રી જતી મને દેખાઈ. તેના મુખ પર પરેશાની અને વ્યાકુળતાના ભાવ હતાં. તેની સાથે બાજુમાં એક ઘોડો પણ જતો દેખાયો. ત્યારબાદ, તે સ્ત્રી લીલા રંગનાં વસ્ત્રોમાં શ્રીનાથજીના ગૌર સ્વરુપની પુજા કરતી દેખાઈ. તે સ્ત્રી જ્યાં રહેતી હતી એ હવેલી દેખાઈ. હવેલીને સીસમના બારી-બારણાં હતાં. દીવાલો પર સરસ મજાનાં ચીત્રો દોરેલા હતાં. શ્રીનાથજીની પુજા માટે ખાસ એક ઓરડો હતો. જુલાઈ 02, 2006.

6)
જાન્યુઆરી 01, 2007. આજે ધ્યાનમાં ‘મા’નું સ્વરુપ સાક્ષાત દેખાયું. ‘મા’નો ચહેરો, તેમનાં શણગાર, તેમની સુવર્ણરજ સમાન ચમકીલી ત્વચા. અવર્ણનીય રુપ. હજુ આજ સુધી આવું દર્શન થયું નથી. ‘મા’નો જે ચહેરો દેખાયો હતો એનું વર્ણન કરવા માટે શબ્દો જ નથી. એ ચહેરો યાદ કરતાં જ અકથ્ય આનન્દનો અનુભવ થાય છે.

7)
જુન 04, 2007. આજે ધ્યાનમાં આજ્ઞાચક્રમાં કૃષ્ણ રંગનાં એક ચક્રનું દર્શન થયું. અદભુત, પ્રકાશીત, ચમકીલો મેઘલ શ્યામ રંગ. હું એની મધ્યમાં રહેલ ગર્તામાં ઉંડો જ ઉતરતો રહ્યો. આ ચક્રનું દર્શન ઘણીવાર ધ્યાનમાં થાય છે.

8)
ઑગસ્ટ 31, 2007. મને સ્વપ્નમાં એક “હાપીલ” (Haapil) નામનાં સ્થળનો નકશો દેખાયો. નકશો જુના પીળા કાગળ પર દોરવામાં આવ્યો હતો. ત્યાર બાદ, એક શહેરનાં મધ્યભાગમાં આવેલ ઘુમ્મટવાળું એક મકાન દેખાયું. એની બાજુમાં રસ્તો હતો અને થોડાં પક્ષીઓ ઉડતાં હતાં. પછી, એ મકાન પર Dr William Razhik એવું લખેલું દેખાયુ. એક ચશ્મા, દાઢીધારી વ્યક્તી દેખાયો. તેણે લામ્બો, કાળો ઓવરકોટ પહેર્યો હતો. તેના હાથમાં ચામડાની એક બૅગ હતી.

9)
સપ્ટેમ્બર 07, 2007. આજે મારા એમ.આર.આઈ. સ્કૅન દરમ્યાન મને એક શાળા દેખાઈ. એમાં યુનીફોર્મ પહેરેલાં બાળકો દેખાયાં. તેમની સાથે એક કોકેશ્યન (ગોરી) સ્ત્રી અને એક બાળક દેખાયાં.

આડવાત. એમ.આર. આઈ. સ્કૅન કરાવવાનું કારણ એ હતું કે, મને ઘણી વાર ધ્યાનમાં સતત ઘંટડીનો રણકાર સમ્ભળાતો હોય છે. મેં ડૉક્ટરની મુલાકાત લીધી અને એમણે ઈ.એન.ટી. સ્પેશ્યાલીસ્ટને રીફર કર્યાં. સ્પેશ્યાલીસ્ટે બધાં ટેસ્ટ કર્યાં અને મને જણાવ્યું કે, કદાચ બ્રેઈન ટ્યુમરને લીધે આવું હોઈ શકે. પણ, એમ.આર.આઈ. સ્કૅનમાં એવું કાંઈ આવ્યું નહીં. એટલે ડૉકટરે કહ્યું કે, જો આ અવાજ કોઈ તકલીફ ના કરતો હોય તો એ તરફ ધ્યાન આપવાનું બન્ધ કરી દો. એવું થવાનું કારણ મગજમાં જ હોઈ શકે, જેનો કોઈ ઉપાય નથી. મને એ વાતની ખાતરી થઈ કે યોગશાસ્ત્ર મુજબ જે સાત નાદની વાત છે, એમાંનો એકાદો નાદ મને સમ્ભળાય છે.

10)
ઑગસ્ટ 01, 2008. હું હમ્મેશા ‘મા’નું ધ્યાન કરું છું. આજે ધ્યાનમાં એકાએક ‘મા’નુ સ્વરુપ દ્વીભુજ ગોપાલમાં પરીવર્તીત થઈ ગયું! બંસીબજૈયા, કૃષ્ણ કનૈયા, ત્રીભંગ. તેમણે પીળું પીતામ્બર પહેર્યું હતું. તેમની પાછળ એક ગાય અડીને ઉભી હતી. સમગ્ર પ્રદેશ સુવર્ણ પ્રકાશથી આચ્છાદીત હતો. અદભુત.

11)
ઑગસ્ટ 23, 2008. આજે સ્વપ્નમાં એક પુરાણુ સ્થળ દેખાયું. એ સ્થળ એક સમ્પુર્ણ લમ્બચોરસ આકારનું હતું. એમાં એક ખુણામાં કાળા કૃષ્ણની મુર્તી હતી. આ મકાન એક રણપ્રદેશમાં આવેલું હતું. એકાએક એ વીસ્તારમાં ભારતીય સૈનીકો અને દુશ્મન સૈનીકો વચ્ચે યુધ્ધ થયું. ભારતીય સૈનીકોમાં એક હું પણ હતો. થોડા ગોળીબાર પછી, બન્ને પક્ષે નક્કી કર્યું કે લડવાને બદલે વૉલીબૉલ રમીએ. અને બધાં આરામથી રમવા લાગ્યાં. રમવાનું પુરું થયા બાદ, હું મન્દીરમાં જઈને કૃષ્ણની પુજા કરવા લાગ્યો અને “રંગીલા શ્રીનાથજી” ગાવા લાગ્યો. હ્રદય આનન્દથી ભરાઈ આવ્યું.

12)
સપ્ટેમ્બર 09, 2008. આજે સ્વપ્નમાં એક અમેરીકન કુટુમ્બ દેખાયું – પતી, પત્ની અને બાળક. પત્નીએ બૉલીવુડ ફીલ્મી ગીતો પર યોગના આસનો કર્યાં અને શીખવાડ્યાં. પતી લગભગ બૅડમીંટનના ખેલાડી – પ્રકાશ પદુકોણ- જેવો દેખાતો હતો.

13)
સપ્ટેમ્બર 13, 2008. દીલ્હીના બોમ્બધડાકાના સમાચાર સામ્ભળ્યાં એના અડધા કલાક પહેલાં જ અર્ધજાગ્રતાવસ્થામાં પ્રલયનું સ્વપ્ન આવ્યું. અગ્ની એશીયામાં ભયંકર ધરતીકમ્પથી બધું હલવા માંડ્યું અને આકાશમાંથી શીલાઓ પડવા લાગી. ભારતમાં મોટા પુરની સ્થીતી ઉભી થઈ. અરેબીયામાં જ્વાળામુખી પર્વત ઉભો થઈ ગયો અને લાવા ઓકવા માંડ્યો. અને સ્વપ્ન પુરું. સાથે હું પણ જાગી ગયો.

ભવીષ્યમાં જ્યારે સ્વપ્ના આવશે ત્યારે ફરી ક્યારેક એ વીશે લખીશ. આપની ટીપ્પણી આવકાર્ય છે.

સ્વાર્પણ – ચીરાગ પટેલ


સ્વાર્પણ – ચીરાગ પટેલ ઑક્ટોબર 24, 2008

છોડ્યાં ક્રોધના ફુંફાડાં, છોડ્યો શંકાનો સળવળાટ.
છોડ્યાં ભયનાં ઓથાર, છોડી લજ્જાની રતાશ.
છોડી ઘૃણા કેરી ધુણી, છોડ્યું કુટુમ્બ બન્ધન ભીનું,
છોડ્યો જાતીભેદનો હુંકાર, છોડ્યું મીથ્યા કુળાભીમાન.
છોડી સર્વે અપેક્ષા, હે ‘મા’, તારા શરણે હું એકલો.

હૈયું મારું બની રહ્યું તાજું ખીલેલું કમળ,
એ નાજુક કમળ આસાન, તારે ચરણે ધર્યું ‘મા’.
વીનવું તને, કૃપા કર, પ્રવેશ કર તારો એ કમળે,
પ્રફુલ્લીત, શાતાદાયક, સુવર્ણકમળ સમ શ્વેતપ્રકાશે.

આવીર્ભાવ નવો દીવ્ય પ્રેમ તણો, અલૌકીક સૌન્દર્ય,
અનુભવું નવું સુખ, પરીવર્તન પામે બુધ્ધી મારી.
દીવ્ય પ્રકાશ રેલાવે સંગીત આધીભૌતીક અનોખું,
ભરી દે નખશીખ સર્વેથી મને, આપ તારી કરુણા.
સ્ફુરે નવા કાવ્ય, નૃત્યો, રોમેરોમ પ્રકાશીત.
પ્રવાહો સર્વે ગુણો તણા, માણું હું નીરંતર.
તરબતર કરું આત્માને, અમૃત મેળવ્યું અલભ્ય.

તારે શરણે ‘મા’, રક્ષણ કર સર્વે અનીષ્ટોથી,
દોરવાતો હું તારા આંતર-બાહ્ય સંકેતોથી.
વરસાવ આશીર્વચનો, સ્ફટીકસમ શુધ્ધ સ્વર,
નીર્મળ બને મનમન્દીરીયું, નીહાળું તને નીરંતર.

દીવ્યદર્શન તારું દેખું, ભલે હો મારા ચર્મચક્ષુ,
સાથ મારો છોડીશ ના, હરપલ તને ઝંખું.
જીવું ના તારા વીના, અપનાવ તારા હ્રદયકમળે,
અંતકાળની એ જ અરજી, સમરું તને ત્યારે.

આપ શક્તી મને, હું અબોધ નીર્બળ બાળ તારો,
જીવેજીવ અનુભવે પ્રેમ, પામે દર્શન નવું,
જ્યારે વર્ણન કરું તારા વાત્સલ્ય અને સૌન્દર્ય તણું.

આ જ મારી છે પ્રાર્થના હમ્મેશા, ધ્યેય જીવનનું એ,
પ્રાણવીધાન મારું નીરંતર, અર્પણ હું તારા ચરણે.

पडघो – चीराग पटेल


पडघो – चीराग पटेल ऑक्टोबर 16, 2008

भरेली आशानो रणकार खोवाई जाय छे,
खोखली नीराशानो पडघो पडतो जाय छे.

तुं ना आवे तो सुनकार काळो छवाई जाय छे,
टमटमतो दीवडो धीमेथी मुरझाई जाय छे.

मनसरोवरमां तुं ज्यारे यादोनो पथरो फेंके छे,
एकलतानो मच्छ आतमनो मीन गळी जाय छे.

अडाबीड जगतनां, ज्यां खोजतो फरुं तने ज्यारे,
दुनीयादारीना सावज आ हंसलो फाडी खाय छे.

यादोनी आग नीपजावे छे ज्यारे प्रेमनी भस्म,
अंगे लगाडी ए, संतोष तारा मीलननो माणुं छुं.

तरणुं शोधुं जुनुं ने जाणीतुं, पहोंचुं ‘मा’ना शरणे,
यादो ओलवाती जाय छे, भस्म वीखेराती जाय छे.

तने हशे आ ज मंजुर, ‘मा’ने पण लागे छे मंजुर,
क्यां चाले छे मारी मरजी, स्वीकारी, मन मोटुं करी.